ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ, στις 25 Οκτωβρίου 1977, η Digital Equipment Corporation (DEC) παρουσιάζει τον VAX-11/780, τον πρώτο υπολογιστή της νέας οικογένειας συστημάτων που βασίζονται στην 32μπιτη αρχιτεκτονική VAX. Η παρουσίαση γίνεται στην ετήσια συνάντηση των μετόχων της εταιρείας και σηματοδοτεί ένα σημαντικό βήμα στην εξέλιξη των minicomputers. Ο VAX-11/780 σχεδιάστηκε ως εξέλιξη της επιτυχημένης σειράς PDP-11, διατηρώντας σημαντικά στοιχεία συμβατότητας με το λογισμικό της, ενώ προσέφερε πολύ μεγαλύτερο χώρο διευθυνσιοδότησης και νέες δυνατότητες επεξεργασίας.

Η αρχιτεκτονική VAX, από τα αρχικά των λέξεων Virtual Address eXtension, αναπτύχθηκε από την DEC κατά τη δεκαετία του 1970. Βασικός στόχος ήταν η μετάβαση από την 16μπιτη αρχιτεκτονική του PDP-11 σε ένα ισχυρότερο σύστημα 32 bit, χωρίς να χαθεί η συνέχεια με το ήδη υπάρχον οικοσύστημα λογισμικού. Η ανάπτυξη της αρχιτεκτονικής ξεκίνησε στα μέσα της δεκαετίας και ο VAX-11/780 αποτέλεσε την πρώτη εμπορική υλοποίησή της, με την εμπορική διάθεση να ακολουθεί το 1978.

Η σημαντικότερη αλλαγή αφορούσε τον χώρο διευθυνσιοδότησης: από τα 16 bit του PDP-11, η VAX πέρασε σε 32μπιτες εικονικές διευθύνσεις. Η νέα αρχιτεκτονική διέθετε επίσης 16 καταχωρητές των 32 bit, με ορισμένους να έχουν ειδικούς ρόλους, όπως ο δείκτης στοίβας και ο μετρητής προγράμματος. Παρά τις σημαντικές αλλαγές, η DEC διατήρησε τη φιλοσοφία της συμβατότητας με το PDP-11, διευκολύνοντας τη μετάβαση των υφιστάμενων χρηστών σε ένα πολύ ισχυρότερο σύστημα.

Η συνδεσιμότητα με περιφερειακά αποτελούσε επίσης βασικό στοιχείο του σχεδιασμού. Ο VAX-11/780 διέθετε το δικό του εσωτερικό σύστημα διασύνδεσης, το Synchronous Backplane Interconnect (SBI), μέσω του οποίου μπορούσαν να συνδεθούν προσαρμογείς για τον δίαυλο UNIBUS και τον MASSBUS. Ο UNIBUS επέτρεπε τη χρήση πολλών περιφερειακών που είχαν αναπτυχθεί για προηγούμενα συστήματα της DEC, ενώ ο MASSBUS εξυπηρετούσε συσκευές υψηλότερης απόδοσης, όπως μονάδες αποθήκευσης. Με αυτόν τον τρόπο, ο νέος υπολογιστής μπορούσε να αξιοποιήσει ένα μεγάλο μέρος του υπάρχοντος εξοπλισμού της εταιρείας.

Το πλήρες σύστημα DEC VAX-11/780, όπως παρουσιαζόταν σε διαφήμιση της εποχής.

Ο VAX-11/780 δεν βασιζόταν σε έναν μεμονωμένο μικροεπεξεργαστή, όπως οι μεταγενέστεροι προσωπικοί υπολογιστές. Η κεντρική μονάδα επεξεργασίας του αποτελούνταν από σύνολο ηλεκτρονικών κυκλωμάτων, με τεχνολογία TTL και χρονισμό 5 MHz. Παρά τη σχετικά χαμηλή συχνότητα με τα σημερινά δεδομένα, η σχεδίασή του, η μικροπρογραμματισμένη αρχιτεκτονική και η υποστήριξη εικονικής μνήμης τον καθιστούσαν ένα ιδιαίτερα ισχυρό σύστημα για την εποχή του.

Η κύρια μνήμη μπορούσε να διαμορφωθεί από 128 KB έως 8 MB, ανάλογα με τη διαμόρφωση του συστήματος. Οι ελεγκτές μνήμης υποστήριζαν διαφορετικές διατάξεις μονάδων RAM, ενώ η χρήση μνήμης με έλεγχο και διόρθωση σφαλμάτων ενίσχυε την αξιοπιστία, ένα κρίσιμο χαρακτηριστικό για υπολογιστές που λειτουργούσαν σε πανεπιστήμια, ερευνητικά εργαστήρια και επιχειρήσεις.

Ο VAX-11/780 έγινε ιδιαίτερα γνωστός και για τον ρόλο του στη μέτρηση των επιδόσεων. Η DEC τον χρησιμοποίησε ως σημείο αναφοράς για την απόδοση της οικογένειας VAX, καθιερώνοντας τη μονάδα VUP (VAX Unit of Performance). Η απόδοσή του αντιστοιχούσε σε 1 VUP και συχνά περιγραφόταν εμπορικά ως μηχανή του ενός MIPS. Ωστόσο, οι όροι αυτοί δεν είναι απολύτως εναλλάξιμοι: το MIPS μετρά εκατομμύρια εντολές ανά δευτερόλεπτο, ενώ το VUP συγκρίνει την απόδοση με βάση τον VAX-11/780. Έτσι, ο συγκεκριμένος υπολογιστής αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τη σύγκριση μεταγενέστερων συστημάτων.

Το γραφικό περιβάλλον DECwindows σε σύστημα της οικογένειας VAX/OpenVMS.</caption]

Η επιτυχία του συστήματος οφειλόταν και στο λειτουργικό του περιβάλλον. Η DEC ανέπτυξε ειδικά για τη νέα αρχιτεκτονική το VMS (Virtual Memory System), ένα λειτουργικό σύστημα σχεδιασμένο για πολυχρηστική λειτουργία, εικονική μνήμη, προστασία διεργασιών και αξιόπιστη λειτουργία σε απαιτητικά περιβάλλοντα. Οι υπολογιστές VAX υποστήριζαν πολλές γλώσσες προγραμματισμού, όπως Fortran 77, COBOL, BLISS-32, PL/I, BASIC, Pascal και CORAL 66, γεγονός που τους έκανε ιδιαίτερα δημοφιλείς σε πανεπιστήμια, επιστημονικά εργαστήρια και επιχειρήσεις.

Το VMS δεν έμεινε περιορισμένο στην αρχική οικογένεια VAX. Με την πάροδο των χρόνων, εξελίχθηκε και μετονομάστηκε σε OpenVMS, ενώ μεταφέρθηκε και σε συστήματα με επεξεργαστές DEC Alpha και αργότερα Intel Itanium. Παράλληλα, η οικογένεια απέκτησε γραφικά περιβάλλοντα, όπως το DECwindows, διευρύνοντας τις δυνατότητες χρήσης πέρα από το παραδοσιακό περιβάλλον τερματικού. Η ανάπτυξη και υποστήριξη του OpenVMS συνεχίζεται σήμερα από τη VMS Software, Inc. (VSI).

Η σειρά VAX-11 περιλάμβανε περισσότερα μοντέλα και διαφορετικές διαμορφώσεις, ενώ η παραγωγή της συνεχίστηκε έως το 1988. Ένα από τα αξιοσημείωτα συστήματα ήταν ο VAX-11/782, που παρουσιάστηκε το 1982. Βασιζόταν σε δύο επεξεργαστές VAX-11/780 με κοινόχρηστη μνήμη και ασύμμετρη πολυεπεξεργασία: ο κύριος επεξεργαστής αναλάμβανε τις λειτουργίες εισόδου/εξόδου και τον προγραμματισμό των εργασιών, ενώ ο δεύτερος λειτουργούσε ως πρόσθετος υπολογιστικός πόρος. Η συγκεκριμένη διαμόρφωση μπορούσε να προσφέρει έως και 1,8 φορές την απόδοση ενός VAX-11/780, ανάλογα με το φορτίο εργασίας.

Η αρχιτεκτονική VAX αποτέλεσε τη βάση για μια μεγάλη οικογένεια υπολογιστών, από τα μικρότερα συστήματα MicroVAX και τους σταθμούς εργασίας VAXstation μέχρι τα ισχυρότερα συστήματα της σειράς VAX 9000. Η επιρροή της υπήρξε σημαντική τόσο στην εξέλιξη των λειτουργικών συστημάτων όσο και στον σχεδιασμό υπολογιστών γενικής χρήσης.

Ο VAX-11/780 ήταν κάτι περισσότερο από ένας γρήγορος minicomputer. Συνδύασε 32μπιτη αρχιτεκτονική, εικονική μνήμη, συμβατότητα με προηγούμενα συστήματα και ένα ισχυρό λειτουργικό περιβάλλον. Για πολλά χρόνια αποτέλεσε σημείο αναφοράς σε επιστημονικούς και επιχειρησιακούς υπολογισμούς, αφήνοντας ένα σημαντικό αποτύπωμα στην ιστορία της πληροφορικής.

Retrocity — Εδώ που φορτώνουν οι αναμνήσεις.