ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ 06 Οκτωβρίου 1987, η Microsoft ανακοινώνει το Excel for Windows, την πρώτη έκδοση του Excel για την πλατφόρμα των PC. Η έκδοση θα κυκλοφορήσει τελικά στις 19 Νοεμβρίου 1987, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία των λογιστικών φύλλων. Το Excel δεν ερχόταν απλώς να ανταγωνιστεί το πανίσχυρο τότε Lotus 1-2-3. Έφερνε μαζί του μια διαφορετική φιλοσοφία: λιγότερες εντολές που έπρεπε να θυμάσαι και περισσότερα πράγματα που μπορούσες να δεις και να χειριστείς στην οθόνη.

Και υπάρχει μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Το Excel για Windows εμφανίστηκε πριν ακόμη κυκλοφορήσουν τα Windows 2.0 στην τελική τους μορφή. Για να μπορεί να τρέξει σε όσο το δυνατόν περισσότερα PC, η Microsoft συμπεριέλαβε μαζί του μια ειδική runtime έκδοση των Windows. Με άλλα λόγια, το Excel δεν περίμενε να γίνει δημοφιλές το περιβάλλον των Windows. Προσπάθησε να το κάνει δημοφιλές.

Πριν από το Excel: όταν το λογιστικό φύλλο άλλαξε τον υπολογιστή

Για να καταλάβουμε γιατί το Excel 2.0 είχε σημασία, πρέπει να γυρίσουμε μερικά χρόνια πίσω.

Το 1979, οι Dan Bricklin και Bob Frankston δημιούργησαν το VisiCalc για τον Apple II. Για πρώτη φορά ένα ηλεκτρονικό λογιστικό φύλλο μπορούσε να κάνει κάτι που μέχρι τότε απαιτούσε χαρτί, μολύβι και αμέτρητους χειροκίνητους υπολογισμούς: άλλαζες έναν αριθμό και οι υπόλοιποι υπολογισμοί ενημερώνονταν αυτόματα.

Το αποτέλεσμα ήταν πολύ μεγαλύτερο από ένα ακόμη πρόγραμμα. Το VisiCalc βοήθησε να αποδειχθεί ότι ένας μικροϋπολογιστής μπορούσε να γίνει σοβαρό επαγγελματικό εργαλείο. Για πολλές επιχειρήσεις, ένας υπολογιστής δεν ήταν πλέον απλώς μηχάνημα για προγραμματισμό ή παιχνίδια. Μπορούσε να μπει πάνω στο γραφείο του λογιστή, του οικονομολόγου ή του διευθυντή.

Η Microsoft μπήκε στην αγορά των λογιστικών φύλλων το 1982 με το Multiplan. Το πρόγραμμα κυκλοφόρησε σε πολλές πλατφόρμες, μεταξύ άλλων σε CP/M και MS-DOS, και γνώρισε σημαντική επιτυχία εκτός ΗΠΑ. Στον κόσμο του IBM PC όμως, το μεγάλο όνομα ήταν πλέον άλλο.

Το Lotus 1-2-3 γίνεται ο βασιλιάς του PC

Το 1983 εμφανίστηκε το Lotus 1-2-3 και πολύ γρήγορα έγινε ένα από τα προγράμματα που μπορούσαν από μόνα τους να δικαιολογήσουν την αγορά ενός IBM PC.

Το όνομά του δεν ήταν τυχαίο. Συνδύαζε σε ένα πρόγραμμα λογιστικό φύλλο, γραφήματα και βασικές δυνατότητες διαχείρισης δεδομένων. Ήταν γρήγορο και σχεδιασμένο για το περιβάλλον του DOS, χωρίς γραφικά παράθυρα και χωρίς να χρειάζεται ποντίκι.

Οι εντολές του καλούνταν μέσα από μενού με τον χαρακτήρα /. Ο χρήστης έπρεπε να μάθει τις συντομεύσεις και τη λογική του προγράμματος, ενώ οι πιο προχωρημένοι δημιουργούσαν macros για να αυτοματοποιούν σύνθετες εργασίες.

Για έναν έμπειρο χρήστη του Lotus, αυτό δεν ήταν πρόβλημα. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο δούλευε ο υπολογιστής.

Η Microsoft όμως έβλεπε ήδη προς μια διαφορετική κατεύθυνση.

Το Excel γεννήθηκε στο Macintosh

Το πρώτο Excel δεν σχεδιάστηκε για PC. Κυκλοφόρησε το 1985 για το Apple Macintosh, σε μια εποχή που το Macintosh έδειχνε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο για την αλληλεπίδραση με τον υπολογιστή.

Ποντίκι, γραφικά παράθυρα, αναπτυσσόμενα μενού και οπτική διαχείριση των δεδομένων. Το Excel σχεδιάστηκε εξαρχής για αυτό το περιβάλλον και όχι ως ένα DOS πρόγραμμα που απλώς απέκτησε αργότερα γραφικό περίβλημα.

Όταν η Microsoft αποφάσισε να μεταφέρει το Excel στα PC με Windows, η έκδοση πήρε τον αριθμό 2.0. Δεν υπήρχε προηγούμενο Excel 1.0 για Windows. Η αρίθμηση ακολούθησε την αντίστοιχη έκδοση του Macintosh.

6 Οκτωβρίου 1987: Το Excel έρχεται στα Windows

Στις 6 Οκτωβρίου 1987, η Microsoft ανακοίνωσε επίσημα το Excel for Windows. Η κυκλοφορία ακολούθησε στις 19 Νοεμβρίου.

Η συγκυρία ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Τα Windows δεν είχαν ακόμη αποκτήσει τη μαζική αποδοχή που θα γνώριζαν αργότερα. Η έκδοση Windows 2.0 θα έφτανε στους διανομείς μόλις στις 9 Δεκεμβρίου 1987.

Η Microsoft λοιπόν έκανε κάτι αρκετά έξυπνο: το Excel μπορούσε να συνοδεύεται από μια runtime έκδοση των Windows, ειδικά για να τρέχει το ίδιο το πρόγραμμα. Ο χρήστης δεν χρειαζόταν να έχει εγκατεστημένο ένα πλήρες Windows περιβάλλον για να χρησιμοποιήσει το Excel.

Ήταν μια μικρή αλλά πολύ σημαντική κίνηση. Το Excel δεν ήταν απλώς μια εφαρμογή για Windows. Έγινε ένας από τους λόγους για τους οποίους κάποιος μπορούσε να αποκτήσει και να χρησιμοποιήσει Windows εξαρχής.

Ένα λογιστικό φύλλο που ήθελε να το βλέπεις

Ποντίκι και γραφικό περιβάλλον

Η μεγαλύτερη διαφορά από τα προγράμματα DOS δεν ήταν μόνο οι δυνατότητες. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο ο χρήστης επικοινωνούσε με το πρόγραμμα.

Η επιλογή κελιών, η μετακίνηση μέσα στο φύλλο και η πρόσβαση στις λειτουργίες γίνονταν με τη βοήθεια του ποντικιού, των μενού και των διαλογικών παραθύρων. Οι εντολές βρίσκονταν μπροστά σου αντί να πρέπει να θυμάσαι ολόκληρες ακολουθίες πλήκτρων.

Για κάποιον που ερχόταν από το DOS, αυτό ήταν μια διαφορετική αντίληψη χρήσης του υπολογιστή.

WYSIWYG μορφοποίηση

Το Excel μπορούσε να δείξει στην οθόνη τη μορφοποίηση του φύλλου πολύ πιο κοντά σε αυτό που θα κατέληγε στο χαρτί. Γραμματοσειρές, μεγέθη, έντονα στοιχεία και περιγράμματα μπορούσαν να αποτελέσουν μέρος της ίδιας της εργασίας.

Αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία για όσους χρησιμοποιούσαν το λογιστικό φύλλο όχι μόνο για υπολογισμούς, αλλά και για τη δημιουργία αναφορών και παρουσιάσιμων εγγράφων.

Γραφήματα

Τα γραφήματα αποτελούσαν επίσης σημαντικό κομμάτι της εμπειρίας. Τα δεδομένα του φύλλου μπορούσαν να μετατραπούν σε γραφική αναπαράσταση, δίνοντας στον χρήστη έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπει τους αριθμούς του.

16.384 γραμμές και 256 στήλες

Για τα δεδομένα της εποχής, το μέγεθος του φύλλου ήταν εντυπωσιακό. Το Excel μπορούσε να διαχειριστεί 16.384 γραμμές και 256 στήλες. Η δυνατότητα αυτή αξιοποιούσε και το Extended Memory Specification, ενώ το πρόγραμμα απαιτούσε τουλάχιστον 640 KB μνήμης, MS-DOS 3.0 ή νεότερο, σκληρό δίσκο και κάρτα γραφικών.

Σήμερα οι αριθμοί αυτοί μοιάζουν απελπιστικά μικροί. Το 1987 όμως μπορούσαν να αποτελέσουν τη διαφορά ανάμεσα σε ένα μικρό φύλλο εργασίας και σε ένα πραγματικά μεγάλο οικονομικό μοντέλο.

Macros

Η Microsoft γνώριζε ότι δεν μπορούσε να αγνοήσει τους έμπειρους χρήστες του Lotus. Γι’ αυτό το Excel 2.0 διέθετε ισχυρές δυνατότητες μακροεντολών, με 131 ενσωματωμένες macro functions, δική του γλώσσα μακροεντολών και δυνατότητα επέκτασης των λειτουργιών του προγράμματος.

Υπήρχε μάλιστα και δυνατότητα μετάφρασης macros του Lotus 1-2-3, μαζί με συμβατότητα αρχείων, ώστε η μετάβαση στο Excel να είναι όσο το δυνατόν λιγότερο επώδυνη για έναν επαγγελματία χρήστη.

Πώς έμοιαζε το Excel 2.0;

Αν ανοίγαμε σήμερα ένα Excel 2.0, η εικόνα θα μας φαινόταν σχεδόν γυμνή.

Στην κορυφή υπήρχε η γραμμή μενού. Κάτω από αυτή βρισκόταν η γραμμή τύπων και στη συνέχεια το γνώριμο πλέγμα με τις στήλες και τις γραμμές.

Δεν υπήρχε toolbar όπως τη γνωρίσαμε αργότερα. Οι χαρακτηριστικές γραμμές εργαλείων εμφανίστηκαν με το Excel 3.0, το 1990, μαζί με μια σειρά από άλλες σημαντικές βελτιώσεις στο περιβάλλον και στις δυνατότητες του προγράμματος.

Κι όμως, πίσω από αυτή τη λιτή εικόνα βρισκόταν ένα πρόγραμμα που προσπαθούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι επαγγελματίες χρησιμοποιούσαν το PC.

Το Excel δεν κέρδισε αμέσως

Η άφιξη του Excel στα Windows δεν εξαφάνισε ξαφνικά το Lotus 1-2-3. Το Lotus είχε ήδη τεράστια βάση χρηστών, γνώριμο περιβάλλον και ισχυρή παρουσία στον επαγγελματικό χώρο.

Το γραφικό περιβάλλον είχε επίσης κόστος. Χρειαζόταν περισσότερο hardware και περισσότερη μνήμη, ενώ το ίδιο το οικοσύστημα των Windows παρέμενε ακόμη μικρό σε σχέση με το τεράστιο κοινό του DOS.

Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει ουσιαστικά με τα Windows 3.0 το 1990. Παράλληλα, το Excel 3.0 πρόσθεσε εργαλεία και δυνατότητες που έκαναν το πρόγραμμα ακόμη πιο ώριμο. Οι γραμμές εργαλείων, οι δυνατότητες σχεδίασης, τα 3D γραφήματα και άλλες λειτουργίες έδειχναν πλέον πολύ πιο καθαρά προς το Excel που θα γνωρίζαμε τα επόμενα χρόνια.

Το Lotus άργησε να ακολουθήσει αποφασιστικά τη μετάβαση στα Windows και στις αρχές της δεκαετίας του ’90 η Microsoft άρχισε να παίρνει το πάνω χέρι στην αγορά των λογιστικών φύλλων.

Ένα πρόγραμμα που βοήθησε να μεγαλώσουν τα Windows

Η ιστορία του Excel 2.0 έχει ενδιαφέρον επειδή δεν είναι μόνο ιστορία ενός λογιστικού φύλλου.

Είναι η ιστορία μιας εποχής όπου το software μπορούσε να βοηθήσει ένα λειτουργικό περιβάλλον να αποκτήσει κοινό. Η Microsoft είχε μπροστά της ένα πρόβλημα: τα Windows χρειάζονταν εφαρμογές για να αποκτήσουν χρήστες, αλλά οι προγραμματιστές δεν είχαν λόγο να δημιουργούν εφαρμογές για ένα περιβάλλον με τόσο μικρή βάση χρηστών.

Το Excel βοήθησε να σπάσει αυτός ο κύκλος.

Με τη runtime έκδοση των Windows μέσα στο πακέτο, η Microsoft μπορούσε να φέρει το γραφικό περιβάλλον σε ανθρώπους που ίσως διαφορετικά δεν θα το εγκαθιστούσαν ποτέ. Το ίδιο το πρόγραμμα γινόταν έτσι ένας μικρός πρεσβευτής των Windows.

Από τις δισκέτες στο σημερινό Excel

Για εμάς σήμερα, το Excel είναι αυτονόητο. Υπάρχει σχεδόν παντού και μπορεί να διαχειριστεί εκατομμύρια κελιά. Το 1987 όμως το Excel 2.0 ερχόταν σε δισκέτες, με εγχειρίδια και οδηγίες χρήσης, και μπορούσε να κάνει ένα PC να μοιάζει εντελώς διαφορετικό από αυτό που είχε συνηθίσει ο χρήστης του DOS.

Και κάπου εδώ βρίσκεται και η αξία της διατήρησης τέτοιου λογισμικού.

Δεν διατηρούμε μόνο ένα παλιό πρόγραμμα. Διατηρούμε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι δούλευαν, μάθαιναν και χρησιμοποιούσαν τον υπολογιστή πριν το Internet, πριν τα online έγγραφα και πριν ένα λογιστικό φύλλο γίνει κάτι που ανοίγουμε σχεδόν χωρίς να το σκεφτούμε.

Το Excel 2.0 ήταν ακόμη στην αρχή. Αλλά εκείνη την 6η Οκτωβρίου του 1987, η Microsoft έκανε ένα σημαντικό βήμα: πήρε το Excel από τον κόσμο του Macintosh και το έβαλε στην πορεία που θα το οδηγούσε να γίνει ένα από τα σημαντικότερα προγράμματα της ιστορίας των PC. 💾