ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ, 02 Οκτωβρίου 1968, ένα παράξενο μικρό εξάρτημα εμφανίζεται σε τεχνική δημοσίευση της AEG-Telefunken. Ονομάζεται Rollkugel — δηλαδή «κυλιόμενη μπάλα» — και αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια στην πρώιμη ιστορία του computer mouse.

Η χρονική στιγμή έχει ιδιαίτερη σημασία. Λίγο περισσότερο από δύο μήνες αργότερα, στις 9 Δεκεμβρίου 1968, ο Doug Engelbart θα παρουσίαζε δημόσια στο Σαν Φρανσίσκο την περίφημη “Mother of All Demos”, όπου το mouse θα γινόταν γνωστό σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό ως μέρος του πρωτοποριακού συστήματος NLS.

Όμως το Rollkugel είχε ήδη κάνει την εμφάνισή του. Και υπήρχε μια πολύ σημαντική διαφορά: αντί για τις δύο μικρές ροδέλες του ποντικιού του Engelbart, χρησιμοποιούσε ήδη μια μπίλια που μπορούσε να μεταφέρει την κίνηση προς διαφορετικές κατευθύνσεις. 🎯

Ένα mouse πριν από το Xerox Star και το Apple Lisa

Σήμερα, όταν μιλάμε για τα πρώτα γνωστά συστήματα που έκαναν το mouse μέρος της καθημερινής εργασίας, συνήθως θυμόμαστε το Xerox Star του 1981 και λίγο αργότερα την Apple Lisa.

Η ιστορία όμως είναι αρκετά πιο σύνθετη.

Η Telefunken είχε ήδη αναπτύξει ένα δικό της σύστημα χειρισμού με μπίλια στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Το Rollkugelsteuerung, όπως ήταν η πλήρης ονομασία του, σχεδιάστηκε για να χρησιμοποιηθεί με το τερματικό SIG-100, το οποίο αποτελούσε μέρος του συστήματος γύρω από τον mainframe TR-440.

Το Computer History Museum καταγράφει το Rollkugel ως το πρώτο γνωστό rolling-ball mouse, ενώ η ιστορική έρευνα γύρω από το συγκεκριμένο μοντέλο δείχνει ότι η συσκευή είχε αναπτυχθεί ανεξάρτητα από το ποντίκι του Engelbart.

Το SIG-100 και το Rollkugel

Η πρώτη γνωστή δημοσίευση του Rollkugel έγινε σε τεχνικό έντυπο της AEG-Telefunken στις 2 Οκτωβρίου 1968, παρουσιάζοντας το νέο τερματικό SIG-100 για το σύστημα TR-440. Η συσκευή μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την επιλογή και τον χειρισμό αντικειμένων σε γραφικές απεικονίσεις και αποτελούσε προαιρετικό εξοπλισμό του τερματικού.

Το SIG-100 μπορούσε να απεικονίσει απλά διανυσματικά γραφικά, όπως γραμμές και σχήματα. Βρισκόμαστε όμως σε μια εποχή όπου οι σύγχρονες κάρτες γραφικών, όπως τις γνωρίζουμε σήμερα, απλώς δεν υπήρχαν. Η επεξεργασία και η απεικόνιση των γραφικών αποτελούσαν μέρος πολύ μεγαλύτερων και ακριβότερων υπολογιστικών συστημάτων.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το Rollkugel λειτουργούσε ως ένας διαφορετικός τρόπος αλληλεπίδρασης με την οθόνη. Ο χειριστής δεν χρειαζόταν να βασίζεται αποκλειστικά στο πληκτρολόγιο για να μετακινεί τον δείκτη. Μια μπίλια στο κάτω μέρος της συσκευής κατέγραφε την κίνηση και τη μετέφερε στο σύστημα.

Η μπίλια που έφερε το mouse πιο κοντά στη σημερινή του μορφή

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του Rollkugel.

Το πρώτο ποντίκι του Engelbart χρησιμοποιούσε δύο κάθετα τοποθετημένες ροδέλες, οι οποίες ανίχνευαν ξεχωριστά την κίνηση στον οριζόντιο και τον κάθετο άξονα. Το Rollkugel ακολούθησε διαφορετική προσέγγιση: μια σφαιρική μπίλια στο κάτω μέρος της συσκευής μετέφερε μηχανικά την κίνηση στους μηχανισμούς ανίχνευσης.

Από την άποψη της φυσικής αίσθησης, αυτή η λύση θυμίζει πολύ περισσότερο τα μηχανικά mice που θα γνωρίζαμε δεκαετίες αργότερα. Η ίδια βασική ιδέα —μια μπίλια που κυλά πάνω στην επιφάνεια και μετατρέπει την κίνησή της σε δεδομένα— θα παρέμενε χαρακτηριστικό των μηχανικών mouse μέχρι την εποχή των οπτικών αισθητήρων.

Ποιος ήταν τελικά ο πρώτος;

Εδώ χρειάζεται λίγη προσοχή, γιατί η ιστορία του mouse δεν χωρά εύκολα σε μία μόνο «πρωτιά».

Ο Doug Engelbart είναι ο άνθρωπος που συνέλαβε και ανέπτυξε την ιδέα του mouse στο πλαίσιο της έρευνάς του στο Stanford Research Institute. Η πρώτη συσκευή κατασκευάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’60 από την ομάδα του και βασιζόταν στις δύο κάθετες ροδέλες. Η ευρεσιτεχνία για το “X-Y Position Indicator for a Display System” κατατέθηκε το 1967 και αποδόθηκε το 1970.

Το Rollkugel, από την άλλη πλευρά, εμφανίστηκε δημόσια σε τεκμηριωμένη μορφή στις 2 Οκτωβρίου 1968 και αποτελεί το πρώτο γνωστό mouse που χρησιμοποίησε μπίλια αντί για τις ροδέλες του Engelbart. Το γεγονός ότι εμφανίστηκε πριν από τη “Mother of All Demos” δεν σημαίνει ότι αντικαθιστά την ιστορική πατρότητα του Engelbart· πρόκειται για μια παράλληλη και ανεξάρτητη εξέλιξη.

Ακόμη και το πότε ακριβώς το Rollkugel άρχισε να διατίθεται εμπορικά δεν είναι απολύτως τεκμηριωμένο. Υπάρχουν όμως φωτογραφικά στοιχεία για χρήση του σε πανεπιστημιακό περιβάλλον το 1971, γεγονός που το τοποθετεί πολύ νωρίς στην πραγματική χρήση mouse σε υπολογιστικά συστήματα.

Πριν από το Xerox Star και την Apple Lisa

Έτσι, όταν το Xerox Star εμφανίστηκε το 1981 και η Apple Lisa το 1983, το mouse δεν ήταν πλέον μια άγνωστη ιδέα. Αυτό που άλλαξε ήταν η κλίμακα και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιήθηκε.

Τα συστήματα της Xerox και της Apple έφεραν το mouse σε ολοκληρωμένα επαγγελματικά περιβάλλοντα γραφικής αλληλεπίδρασης, συμβάλλοντας αποφασιστικά στη μετάβαση από την πληκτρολογιοκεντρική χρήση των υπολογιστών στις γραφικές διεπαφές χρήστη.

Το Rollkugel ανήκει σε μια πολύ διαφορετική κατηγορία: ήταν ένα εξειδικευμένο περιφερειακό για ένα μεγάλο υπολογιστικό σύστημα. Γι’ αυτό και οι «πρωτιές» του δεν πρέπει να συγκρίνονται απόλυτα με εκείνες ενός ολοκληρωμένου προσωπικού ή επαγγελματικού υπολογιστή.

Μια μικρή μπάλα, μια τεράστια ιδέα

Το πιο όμορφο κομμάτι αυτής της ιστορίας είναι ότι το Rollkugel εμφανίστηκε σε μια εποχή που ο προσωπικός υπολογιστής δεν υπήρχε ακόμη όπως τον γνωρίζουμε και η αλληλεπίδραση ανθρώπου και υπολογιστή βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της βήματα.

Μια μπίλια, λίγοι μηχανισμοί και ένα τερματικό mainframe ήταν αρκετά για να δείξουν προς μια κατεύθυνση που θα γινόταν, χρόνια αργότερα, αυτονόητη: να μην μιλάμε απλώς στον υπολογιστή μέσω πλήκτρων, αλλά να μπορούμε να δείχνουμε, να επιλέγουμε και να μετακινούμε αντικείμενα στην οθόνη.

Και κάπως έτσι, στις 2 Οκτωβρίου 1968, μια «κυλιόμενη μπάλα» της Telefunken πέρασε σχεδόν απαρατήρητη μέσα από μια τεχνική δημοσίευση. Για την ιστορία των υπολογιστών, όμως, ήταν ένα μικρό βήμα προς έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο χρήσης τους. 🖱️

Doug Engelbart — ο άνθρωπος πίσω από το πρώτο computer mouse

Retrocity — Εδώ που φορτώνουν οι αναμνήσεις.

.